کارکرد و نقش مراکز فراگیری در جوامع امروزی         

امروزه در جهان مراکز فراگیری با اهداف و عملکردهای مختلف تحت مدیریتهای برنامه  ریزی شده مرکزی،منطقه ای و محلی در خدمت عموم قرار گرفته و خدمات مختلفی را ارائه می دهد.

   بسته به نوع مرکز،امکانات مالی و سیاستهای جاری یک کشور،این مراکز می توانند انعطاف پذیریهای بسیاری داشته باشند. از این مراکز برای اهداف آموزشی و کمک آموزشی به عنوان مرکز مواد و منابع کمک آموزشی و نیز در زمینه ابزارها و رسانه های مختلف برای آموزش و یادگیری به طرق مختلفی بهره برداری می کنند.

به نظر ایلیچ دیگر به مدارسی از قبیل آنچه امروزه در سطوح پیش دبستانی،دبستانی،راهنمایی،متوسطه،پیش دانشگاهی و دانشگاه به ترتیب به آموزش متحدالشکل و منسجم می پردازند،نیازی احساس نمی شود. این مدارس و نظام حاکم بر آنها تنها به تولید مدارکی می پردازند که درجه هایی از سطح اطلاع در افراد را نشان می دهند.

   از دیدگاه وی، مدارسی که به صورت امروزی وجود دارند زائیده نیازهای انسان و زندگی در دوران صنعتی گذشته است.

شتاب تغییرات فراصنعتی در دنیای الکترونیک و لیزری مارا به مرحله ای از تحولات شگفت انگیز رسانده اند که دیگر از نشستن در یک محیط به طور بلندمدت خسته می شویم.شاید این امر را از لحاظ روانی به یک بی قراری اجتماعی توجیه کنیم. اما واقعیت این است که هر تغییری طبق قانون اینرسی(Inersie ) در فیزیک تنش زا است. وقتی که درمی یابیم هر ماده برای تغییر وضعیت خود به مقاومت می پردازد در نتیجه انسان با مقاومت بیشتری در برابر هر تغییر مقاومت خواهد کرد.

از لحاظ نظریه عمومی سیستم ها ( برتالنفی ) در یک سیستم باز هر چه تعامل عوامل تشکیل دهنده داخلی یک سیستم با محیط بیشتر باشد ،امکان کنترل نظم در آن سیستم مشکل تر و برعکس هر چه این تعامل کمتر باشد ،کنترل سیستم یا عامل سایبرنتیک آن آسان تر خواهد شد. بنابراین بسته به نیازهای مطرح شده در افراد و تنوع آنها،و بسته به تعاملات محیطی لازم میان فرد و محیط فعالیتها، مراکز فراگیری که بر اساس نیاز به پرورش و یادگیری در افراد طرح ریزی می شوند می توانند جایگزین مسئولانه و مناسبی برای مدارس سنتی ما باشند.

فکر ایجاد مراکز فراگیری در ابعاد گذشته و آینده نقش اصلی را برای سیاستهای اطلاع رسانی عصر ما فراهم می سازد. ایجاد این مراکز،در واقع، آشتی با نیاز واقعی و شرایط محیطی ما خواهد بود. مراکز فراگیری با این هدف می توانند به پیشبرد اهداف عالی کمک کنند و نیازهای فردی و اجتماعی را به یادگیری برآورند و یک نظام برای جانشینی آموزشهای رایج بسازند. این مراکز با ارائه خدمات یادگیری و فراهم کردن یک سیستم شبکه ای یکپارچه می توانند خلاقیت و نوآوری را در افراد جامعه و امکانات آن را روز به روز بهبود بخشند.

 مرکز مواد و منابع آموزشی یا مراکز فراگیری

بسته به نوع نظام آموزشی جاری در کشور، منطقه یا محل و نیز متناسب نیازهای پیش امده در یک سازمان خصوصی یا دولتی نسبت به مطابقت با شرایط روز و ایجاد تغییرات لازم در سطح اطلاعات کارمندان خود،موضوع مرکز مواد و منابع آموزشی یا مرکز فراگیری می تواند بررسی شود. مرکز مواد و منابع آموزشی، در خدمت یا در کنار نظام آموزشی قرار می گیرد. در حالی که مراکز فراگیری با این هدف بنا می شوند که نیازهای یادگیری هر فردی را که خودجوشانه به یادگیری می پردازد فراهم سازند.

چرا اصولآ به مراکز فراگیری نیاز داریم؟

•مدارس و دانشگاههای رسمی ما که آموزش و پرورش ثابت و قالبی دارند، دیگر نمی توانند متناسب با سرعت تغییرات به وجودآمده و در حال پیشرفت، پا به پای افزایش کیفی و کمی اطلاعات در جهان امروز، منابع متناسب با شرایط روز و مورد نیاز را برای جامعه امروزی فراهم کنند.

•در بسیاری از مدیریتها کارمندان خود باید مسئولیت تطابق با این تغییرات پیش آمده را بر عهده بگیرند. مدیریت تنها هماهنگی عوامل اداری را با تغییرات جدید بر عهده می گیرد. در چنین شرایطی همه افراد و کارمندان ناگزیر از پرورش امکانات فردی خویش برای تطابق با تقاضاهای جدیدند. این ام نیز به نوبه خود فشار بیشتری بر آنها وارد می کند تا احساس مسئولیت کنند و برای پیشرفت امکانات فردی خود به طور طبیعی بکوشند.

•دیگر بخش آموزشی یک سازمان مسئول برگزاری دوره های کارآموزی قلمداد نمی شود. در عوض با جابجایی بودجه می توانند به جای آنکه اطلاعات را حاضر و آماده در اختیار کارمندان خود قرار دهند، ترتیبی اتخاذ کنند که کارمندان با احساس نیاز به تغییرات پیش آمده بخواهند به طور طبیعی دانش خود را برای نیل به توانایی های متناسب و پاسخگویی به تقاضاهای جدید کاری از خود نشان دهند.

اهمیت مراکز فراگیری در رابطه با مشاغل

هدف نهایی پرورش و تربیت یک نسل برای ایفای نقشهای متعددی است که جامعه بر عهده فرد می گذارد و این نقشها به عنوان یک شغل و محل درآمد زندگی افراد آن جامعه را تشکیل می دهد.

    با نگاهی به وضعیت مشاغل در دنیای امروز و آن طور که در دهکده جهانی مارشال مک لوهان و در دنیای قشنگ نو آلدوکس هاکسلی و در کتاب 1984 جورج ارول پیش بینی شده بود، متوجه می شویم که با کوتاه شدن مدت و ساعات کاری این نسل جدید روبه رو شده ایم. این امر نه به دلیل تغییر رویه عمدی در چنین وضعیتی است،بلکه شرایط و تغییرات سریع در عوامل و خواستگاههای محیطی چنین پیشامدی را ایجاب کرده است.

وقتی سازمانی توانست نیازهای خود را برآورده سازد و در نظام مدیریتی خود کاری کند که کارمندان این سازمان نیز چنین وضعیتی را پیدا کنند،آن وقت خواهد توانست برای رفع نیازهای اطلاعاتی پیش آمده و در جهت پیشرفت،گامهای موثری بردارد. یکی از این گامهای مهم در این زمینه انتقال نقش اداره آموزش سازمان به مراکز خودجوش و آزاد فراگیری است. بدون داشت چنین مراکزی افراد و کارکنان یک سازمان نمی توانند در صورت احساس نیاز به اطلاعات و تطابق با تغییرات ایجاب کننده، به جایی مراجعه کنندکه نیازهای پیش آمده اطلاعات در مورد خودگستری را برآورده سازد.

نیازهای اطلاعاتی

ارضای نیازهای پیش آمده در چنین محیطی بسیار دشوارتر از شرایطی است که به طور سنتی در یک محیط کاری پیش می آید. در این محیط یک مدیر وقتی نیاز به دانش در یک موضوع خاص را در خود یا افراد تحت تکفل خویش احساس می کرد تنها کاری که می کرد این بود که گوشی تلفن را برمی داشت و با بخش آموزش سازمان صحبت می کرد. و با این کار می توانست موضوع کمبود اطلاعاتی مهارتهای کارمندان قسمت خاصی را مطرح کرده و برای آنان تقاضای یک دوره کارآموزی و آموزشی لازم را بنماید.

اما این امر در موقعیت امروز به دلیل تغییرات مداوم و بالا رفتن سطح اطلاعات و مهارتهای لازم برای تطابق با آنها، دیگر ممکن نیست. یعنی کارمندان باید به طور دائم در حال آموزش باشند تا بتوانند تغییرات لازم را در خود و رفتار خود برای برخورد با این تغییرات و خواستهای پیش آمده  به وجود آورند.

   اگر در این شرایط کارمندان نتوانند نیازهای اطلاعاتی خویش را مشخص کنند، در صدد بر خواهند آمد که در جهت رفع چنین نیازهایی هر گونه اقدامات لازم را انجام دهند. بنابراین دیگر نیازی به برانگیخته سازی آنها برای یادگیری وجود نخواهد داشت، بلکه آنان به صورتی خودجوش برای رفع نیازهای دانش خویش دست به کار خواهند شد.

مراکز فراگیری در سازمانها

•با داشتن یک مرکز فراگیری، کارمندان و افراد یک جامعه می توانند حتی برای رفع نیازهای شخصی و در جهت پیشبرد اهداف کاری، شغلی، رشد ملی و اقتصادی و فرهنگی و همچنین برای بقای خود در یک شغل ، دست به یک مسابقه برای یادگیری بزنند. در این کار هر کسی خود را مجبور خواهد دید که برای عقب نماندن از قافله و بهتر کردن سطح دانش خود به چنین رقابتهایی اقدام نماید.

• تجربیات نشان داده که رسانه های تازه و به کارگیری آنها در کلاس درس توانسته است فوریت و تنوع اطلاعاتی بیشتر را در این کلاسها ایجاد کند و در نتیجه یادگری بهتری را ارائه دهد(Mayer,2001 )

•  با فناوری آموزشی دسترسی به فرهنگ و یادگیری به طور یکسان برای همه میسر می شود. و تقریبآ همه فراگیران می توانند از اطلاع یابی تصویری درباره زندگی بزرگان علم و ادب و هنر همزمان بهره بگیرند.و نحوه کاربرد سیستم های ملی را در اطلاع یابی، تنظیم و کنترل نمایند.

انواع مراکز یادگیری :

مراکز یادگیری را می توان برای اهداف مختلف بکار برد و اغلب بر اساس هدف اولیه آنها طبقه بندی می شوند . عمده ترین طبقه بندی در این زمینه عبارتند از :

1- مراکز تدریس[3]: از این مراکز می توان به عنوان محلی برای آموزش انفرادی یا آموزش در قالب گروه های کوچک به جای آموزش کل کلاس استفاده کرد .

2- مراکز مهارت[4]: چنین مراکزی قادرند تا برای یادگیرندگان فرصتی برای انجام تمرین های اضافی مهیا سازند . همچنین قادرند درسی را که قبلاً از طریق رسانه یا تکنیک های دیگر تدریس آموخته شده است را استحکام بخشند ( تقویت کنند ) .  

3- مراکز علاقه[5]: مراکز علاقه می توانند علایق جدیدی را ترغیب یا تحریک کرده و خلاقیت را تشویق نمایند .

4- مراکز جبرانی[6]: مراکز جبرانی را می توان برای کمک به یادگیرندگانی بکار برد که در یادگیری یک مفهوم یا مهارت خاص به کمک بیشتری نیاز دارند

5- مراکز غنی سازی[7]: این مراکز قادرند تجارب یادگیری بیشتر و تحریک کننده ای را در اختیار یادگیرندگانی که فعالیت های کلاس درس یا مرکز دیگری را کامل کرده اند ، قرار دهند .

لازم به ذکر است که مراکز غنی سازی را می توان در دو بخش غنی سازی عمقی یا عمودی برنامه ها و غنی سازی افقی یا عرضی برنامه ها طراحی کرد . منظور از غنی سازی عمقی یا عمودی برنامه ها این است که یادگیرنده در هر مطلب و هر موضوعی ، امکان انجام کارهای پیشرفته تر و متمرکز تری را داشته باشد . به عبارت دیگر یادگیرنده بتواند همان مطلب یا محتوا را از زوایای مختلف نگریسته و به نقطه نظرهای ابتکاری و جدیدی دست یابد . منظور از غنی سازی افقی یا عرضی برنامه ها این است که موقعیت هایی برای یادگیرنده فراهم شود تا بتواند در زمینه های گوناگون و وسیع تری اطلاعات کسب کند(زارعی زوارکی ، 1387 ، ص 21 ).

مزایای مراکز یادگیری :

عمده ترین مزایای مراکز یادگیری عبارتند از: 
1- کمک انفرادی به یادگیرندگان
2- پذیرش مسئولیت یادگیری خود
3- یادگیری بر اساس آهنگ خود
4- به حداقل رساندن امکان شکست 
5- به حداکثر رساندن احتمال موفقیت 
6- مشارکت فعال در تجربه یادگیری
7- فراهم سازی پاسخ و بازخورد فوری برای پاسخ یادگیرنده
8- گذراندن زمان بیشتر روی تکلیف یادگیری

محدودیت های مراکز یادگیری:

مراکز یادگیری دارای برخی نقاط ضعف نیز هستند، از جمله نقاط ضعف آنها می توان به پرهزینه بودن و اختصاص زمان زیادی برای برنامه ریزی و ایجاد مرکز و جمع آوری و مرتب کردن تجهیزات، مواد و رسانه های مرکز اشاره کرد. همچنین معلمی که مرکز یادگیری را اداره می کند باید مدیر، تسهیل کننده و راهنمای خوبی باشد(زارعی زوارکی، 1384). در ایران تنها سازمانی که در سه، چهار سال اخیر از واژه مرکز یادگیری برای معرفی مراکز خود استفاده نموده است. سازمان نهضت سوادآموزی می باشد. این سازمان مراکزی را به صورت محلی در نقاط مختلف ایران دایر نموده است. این مراکز بیشتر به صورت مراکز تدریس هستند که تا کنون (1385) در رابطه با میزان اثربخشی فعالیت این مراکز نیز هیچ گونه کار پژوهشی انجام نگرفته است( زنگی، 1385).

منابع

1.       دی.آر.گریسون وتری آندرسون .(1384). یادگیری الکترونیکی در قرن 21. تهران: موسسه انتشاراتی علوم و فنون.(انتشار به زبان اصلی،2003). 2. اسکات، آماندا .(1383).

2.       مراکز یادگیری ـ راهنمای گام به گام برنامه ریزی ، مدیریت و ارزشیابی یک مرکز مواد و منابع سازمانی، ( مترجم : افضل نیا، محمدرضا)، تهران : تزکیه. ( انتشار به زبان اصلی،1997)

3.        زراعی زوارکی، اسماعیل .(1384). طراحی مراکز یادگیری- براساس الگویASSURE. تهران : انتشارات علوم و فنون. (زیر چاپ).افضل نیا، محمدرضا .(1384) . طراحی و آشنایی با مراکز مواد و منابع یادگیری. تهران : سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت). 5. زنگی، افشین .(1385).

4.        نقش مراکز یادگیری نهضت سوادآموزی بر سوادآموزی یادگیرندگان شهر تهران از نظر مدیران، آموزشیاران و یادگیرندگان در سال تحصیلی 85-1384 و ارائه الگویی جهت استفاده بهینه از این مراکز.

5.       شعاری نژاد، علی اکبر .(1383). فلسفه آموزش و پرورش. تهران : امیرکبیر.

-             زارعی زوارکی ، اسماعیل ، 1384 ، یادگیری الکترونیکی در قرن 21 ، انتشارات علوم نوین .

-             سلیمانی ، آمنه « کاربرد فناوری اطلاعات در یادگیری تدریس » . http:/persianblog. Com .

6.       کتاب طراحی و آشنایی با مراکز مواد و منابع یادگیری. دکتر محمد رضا افضل نیا. (1389 ). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت ). « خلاصه فصل دوم : اهداف و تجربه های جدید آموزشی و کارکرد مراکز یادگیری از صفحه 54 تا 98.               

7.       فردان ، هاشم ، 1384 ، راهبردها و فنون طراحی آموزشی ، لشین و پولاک ، انتارات سمت .

8.       گرامی ، محسن ، « زیر ساخت های آموزش مجازی »http:/persianblog. Com.

9.       جمعی از نویسندگان ، 1383 ، برنامه ی درسی در عصر فناوری اطلاعات و ارتباطات ، انتشارات آییژ .

10.  نویسنده . فریده پاکباز . تاریخ26/7/92